Ook na de val van de Muur, zal de Muur niet vergeten worden

oktober 19, 2009 at 10:19 am Plaats een reactie

Ook na de val van de Muur, zal de Muur niet vergeten worden

1989 De Val van de Berlijnse Muur. Het begin van een nieuwe periode in de geschiedenis van Duitsland. Het begin van een verwerkingsproces. De verwerking van het leed, maar ook de ontwenning van het dagelijkse bestaan in de Duitse Democratische Republiek (DDR). Processen waarvan ik na mijn fietstocht door Berlijn van ben gaan beseffen, dat ze waarschijnlijk langer zullen duren dan dat de Berlijnse Muur Oost en West Duitsland van elkaar heeft gescheiden.

Wanneer ik op 14 juli 2009, bijna twintig jaar na de val van de Berlijnse Muur door de Duitse hoofdstad fiets, kan ik het verleden niet vergeten. Voortdurend vraag ik me af of ik nu in Oost- of in West-Berlijn ben. De Berlijnse Muur is tegenwoordig de grote publiekstrekker van Berlijn. De verschillende mensen die ik heb horen spreken, spelen daar een grote rol in: zij zorgen ervoor dat hun verleden – het Curriculum Vitae van Berlijn – niet vergeten zal worden.

CV

Deel van de Berlijnse Muur (foto: Jolijn Groothuizen

Samen met staatssecretaris Frans Timmermans, 7 Duitse en 5 andere Nederlandse studenten, ben ik door Berlijn gefietst. Langs de Berlijnse muur. Van tevoren had ik me daarbij – kinderlijk wellicht – een duidelijk aangeduide route voorgesteld: een muur van 45,3 kilometer moet immers duidelijk zichtbaar zijn. De werkelijkheid was subtieler. Tijdens onze fietstocht door Berlijn kwamen we weliswaar veel brokstukken van de Muur tegen (vaak onopvallend in de berm), maar

fiets
Twee rijen met steentjes op het asfalt aan waar twintig jaar geleden de Berlijnse Muur gelopen heeft geven tussen de Potsdammer Platz en de Brandenburger Tor (Foto: Jolijn Groothuizen)

waren het vooral de monumenten die de afgelopen twintig jaar ter nagedachtenis van de Muur geplaatst zijn, die de geschiedenis vertelden.

De fietstocht begon op de Potsdammer Platz. Met het grote Sony Centre en omgeven door luxe winkels, is deze plek anno 2009 het toonbeeld van Westerse technologie.  Het is nauwelijks te geloven dat dit plein nog geen twintig jaar geleden, in het oostelijke deel van Berlijn, vlak naast de Muur lag. Toen de Muur viel stond nog slechts één gebouw overeind tussen de puinhopen. Om deze metamorfose niet te vergeten is dit huis bewaard  gebleven en doet het nu dienst als restaurant (het Josty Café) midden op de Potsdammer Platz

Op de Postsdammer Platz maakten we kennis met de burgemeester van Berlijn, Klaus Wowereit. Dat wil zeggen, daar zagen we een persoon door media omgeven. Hij vertelde ons, en de media, over de geschiedenis van Berlijn. Na de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland verdeeld tussen de vier geallieerde overwinnaars. Berlijn lag in het Russische deel, maar net als Duitsland, was de hoofdstad opgedeeld in een Frans, een Engels, een Amerikaans en een Russisch deel. De eerste drie verenigden zich al snel tot één West-Duitsland. Ook ontstond er één West-Berlijn, afgesloten van het Westen. Vanaf 13 augustus 1961 werd het stadsdeel ook van het Oosten afgesloten: op bevel van staats- en partijleider Walter Ulbricht werd een begin gemaakt met de bouw van de Berlijnse muur.

tim

Staatssecretaris Frans Timmermans en de Berlijnse burgemeester Klaus Wowereit
achtung
Brandenburger Tor tussen 1961 en 1989 (Foto: Wikipedia)

Vergezeld door Klaus Wowereit fietsten we naar de Brandenburger Tor. Hieronder, op de Pariser Platz vond een fotomoment plaats met de staatssecretaris, de burgemeester en de studenten. Het was er druk, vol met straatartiesten en terrasjes.Opnieuw was het moeilijk voor te stellen dat het plein er twintig jaar geleden heel anders uitzag. Bijna dertig jaar lang heeft niemand onder de Brandenburger Tor kunnen staan zoals wij nu deden. Want tussen 1961 en 1989 stond de triomfboog in Oost-Duitsland, omgeven door twee muren.

Dit was iets wat ik mij nooit eerder beseft had: de Berlijnse Muur bestond in feite uit twee parallel lopende muren. Want de DDR besefte dat over een muur makkelijk heen te klimmen is, terwijl een niemandsland tussen twee muren, de Todesstreifen, nauwelijks ongezien overgestoken kan worden.

We namen afscheid van de burgemeester en het merendeel van de media, en vervolgden onze fietstocht langs de zogenaamde binnenmuur (Hiterlandmauer) – de muur die aan Oost-Berlijn grensde. We kwamen langs verschillende bekende gebouwen zoals de Reichstag, waarbij ik me bewust was dat deze gebouwen veel ouder waren dan het communisme, maar wel lang alleen voor Oost-Duitsers toegankelijk waren.

De Berlijnse Muur werd precies tussen Oost en West Berlijn gebouwd, dwars door huizen heen, en ook voor de doden is geen uitzondering gemaakt. Het Invalidenfriedhof was een oud en beroemd kerkhof in Berlijn waar ruim 3000 mensen begraven lagen. Maar omdat het kerkhof precies tussen de twee muren lag, is het begin jaren ’60 grotendeels ontruimd. Slechts 230 graven zijn nu nog over. Het Invalidenfriedhof raakte mij persoonlijk meer dan alle andere onderdelen van de fietstocht. Misschien juist omdat op deze plek woorden niet nodig waren. Het was het voor het grote publiek meest onbekende deel van de tocht, een stille getuigen van het verleden.

De eerste levende getuige die we tegenkwamen die dag was Herr Litfin. Herr Litfin is de broer van het eerste slachtoffer van de muur, Günter Litfin. Om de herinnering aan dood van zijn broer levend te houden heeft hij een oude wachttoren van de DDR (de Wachturm Kieler Strasse) omgevormd tot een museum. Hier vertelde hij ons het indrukwekkende verhaal van de dood van zijn broer. Nog geen twee weken nadat de eerste barrières tussen Oost en West Berlijn waren opgeworpen, probeerde de 24-jarige kleermaker Günter Litfin terug naar het Westen te komen. Hij had daar net een huis gekocht, maar bevond zoch op het moment dat de muur gebouwd werd in het oosten. Bij zijn vlucht naar ‘huis’ werd hij op 24 augustus 1961 in de buurt van het Berlijnse station Friedrichstrasse doodgeschoten door een grensbewaker.

lif
Herr Litfin vertelt hoe zijn broer Günter Litfin het eerste slachtoffer van de Berlijnse Muur werd (Foto: Jolijn Groothuizen)

Na het emotionele verhaal van Herr Litfin fietsten we verder naar het meest bekende, nog intacte deel van de Muur: de Gedenkstätte Berliner Mauer. Hier werden we ontvangen door de directeur van het bijliggende informatiecentrum, Axel Klausmeier. Toen hij aan ons de Todesstreifen liet zien, kwam de ellende van de Oost-West scheiding opeens heel dichtbij.

muur
De Todesstreifen bij de Gedenkstätte Berliner Mauer (Foto: Jolijn Groothuizen)

De op een na laatste stop was de Bösebrücke. Aanvankelijk een naam die mij niets zei, en ook een plek die er niet opvallend uitzag. Na het te hebben bezocht, en het verhaal ervan gehoord te hebben, zal ik de Bösebrücke echter nooit meer vergeten. Dit is de plek waar op 9 november 1989, toen SED-bestuurslid Günter Schabowski de komst van een nieuwe reiswet aankondigde, de eerste mensen van Oost naar West konden.

De eindbestemming van de fietstocht was het bekendste deel van de Berlijnse Muur: de East Side Gallary. Ik was hier al eerder geweest, maar pas nu ik het hele verhaal kende, deed het zien van de Muur mij echt iets. Ik besefte nu pas dat de schilderingen pas na de Val van de Muur gemaakt konden zijn. Want de East Side Gallary bevond zich aan de oostkant van de Muur. En in het Oosten hadden de mensen tot 1989 niet de vrijheid gekend om op de Muur te schilderen.

Ik ben blij dat er mensen zijn die zich dag na dag inzetten om bezoekers van Berlijn te vertellen wat er gebeurd is. Oppervlakkig bezien maakt dit een toeristisch bezoek aan Berlijn leuker: veel van de Berlijnse bezienswaardigheden krijgen pas hun volledige waarde als ook het verhaal bekend is! Maar er is meer. Al verandert de geschiedenis niet door de verhalen,  wel wordt duidelijk dat we niet over één verhaal kunnen spreken. De geschiedenis van de Berlijnse Muur is er een die bestaat uit een reeks van gebeurtenissen, jaartallen en handelende personen, er kan daardoor niet zomaar beoordeeld worden.

Na dit bezoek aan Berlijn kan ik ook de Ostalgie van Oost-Duitsers beter begrijpen: met de Val van de Muur, hoeveel positieve gevolgen het ook gehad heeft, is ook hun vertrouwde leven letterlijk in elkaar gestort. Ik ben geraakt door de vele sporen van het verleden die een rode draad door de stad lopen. Vooral door die knooppunten die minder bekend zijn bij het grote publiek.

Jolijn Groothuizen, oktober 2009

Entry filed under: Uncategorized. Tags: .

De muur voor een nieuwe generatie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


oktober 2009
M D W D V Z Z
« Jul    
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031  

%d bloggers op de volgende wijze: