Ook na de val van de Muur, zal de Muur niet vergeten worden

Ook na de val van de Muur, zal de Muur niet vergeten worden

1989 De Val van de Berlijnse Muur. Het begin van een nieuwe periode in de geschiedenis van Duitsland. Het begin van een verwerkingsproces. De verwerking van het leed, maar ook de ontwenning van het dagelijkse bestaan in de Duitse Democratische Republiek (DDR). Processen waarvan ik na mijn fietstocht door Berlijn van ben gaan beseffen, dat ze waarschijnlijk langer zullen duren dan dat de Berlijnse Muur Oost en West Duitsland van elkaar heeft gescheiden.

Wanneer ik op 14 juli 2009, bijna twintig jaar na de val van de Berlijnse Muur door de Duitse hoofdstad fiets, kan ik het verleden niet vergeten. Voortdurend vraag ik me af of ik nu in Oost- of in West-Berlijn ben. De Berlijnse Muur is tegenwoordig de grote publiekstrekker van Berlijn. De verschillende mensen die ik heb horen spreken, spelen daar een grote rol in: zij zorgen ervoor dat hun verleden – het Curriculum Vitae van Berlijn – niet vergeten zal worden.

CV

Deel van de Berlijnse Muur (foto: Jolijn Groothuizen

Samen met staatssecretaris Frans Timmermans, 7 Duitse en 5 andere Nederlandse studenten, ben ik door Berlijn gefietst. Langs de Berlijnse muur. Van tevoren had ik me daarbij – kinderlijk wellicht – een duidelijk aangeduide route voorgesteld: een muur van 45,3 kilometer moet immers duidelijk zichtbaar zijn. De werkelijkheid was subtieler. Tijdens onze fietstocht door Berlijn kwamen we weliswaar veel brokstukken van de Muur tegen (vaak onopvallend in de berm), maar

fiets
Twee rijen met steentjes op het asfalt aan waar twintig jaar geleden de Berlijnse Muur gelopen heeft geven tussen de Potsdammer Platz en de Brandenburger Tor (Foto: Jolijn Groothuizen)

waren het vooral de monumenten die de afgelopen twintig jaar ter nagedachtenis van de Muur geplaatst zijn, die de geschiedenis vertelden.

De fietstocht begon op de Potsdammer Platz. Met het grote Sony Centre en omgeven door luxe winkels, is deze plek anno 2009 het toonbeeld van Westerse technologie.  Het is nauwelijks te geloven dat dit plein nog geen twintig jaar geleden, in het oostelijke deel van Berlijn, vlak naast de Muur lag. Toen de Muur viel stond nog slechts één gebouw overeind tussen de puinhopen. Om deze metamorfose niet te vergeten is dit huis bewaard  gebleven en doet het nu dienst als restaurant (het Josty Café) midden op de Potsdammer Platz

Op de Postsdammer Platz maakten we kennis met de burgemeester van Berlijn, Klaus Wowereit. Dat wil zeggen, daar zagen we een persoon door media omgeven. Hij vertelde ons, en de media, over de geschiedenis van Berlijn. Na de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland verdeeld tussen de vier geallieerde overwinnaars. Berlijn lag in het Russische deel, maar net als Duitsland, was de hoofdstad opgedeeld in een Frans, een Engels, een Amerikaans en een Russisch deel. De eerste drie verenigden zich al snel tot één West-Duitsland. Ook ontstond er één West-Berlijn, afgesloten van het Westen. Vanaf 13 augustus 1961 werd het stadsdeel ook van het Oosten afgesloten: op bevel van staats- en partijleider Walter Ulbricht werd een begin gemaakt met de bouw van de Berlijnse muur.

tim

Staatssecretaris Frans Timmermans en de Berlijnse burgemeester Klaus Wowereit
achtung
Brandenburger Tor tussen 1961 en 1989 (Foto: Wikipedia)

Vergezeld door Klaus Wowereit fietsten we naar de Brandenburger Tor. Hieronder, op de Pariser Platz vond een fotomoment plaats met de staatssecretaris, de burgemeester en de studenten. Het was er druk, vol met straatartiesten en terrasjes.Opnieuw was het moeilijk voor te stellen dat het plein er twintig jaar geleden heel anders uitzag. Bijna dertig jaar lang heeft niemand onder de Brandenburger Tor kunnen staan zoals wij nu deden. Want tussen 1961 en 1989 stond de triomfboog in Oost-Duitsland, omgeven door twee muren.

Dit was iets wat ik mij nooit eerder beseft had: de Berlijnse Muur bestond in feite uit twee parallel lopende muren. Want de DDR besefte dat over een muur makkelijk heen te klimmen is, terwijl een niemandsland tussen twee muren, de Todesstreifen, nauwelijks ongezien overgestoken kan worden.

We namen afscheid van de burgemeester en het merendeel van de media, en vervolgden onze fietstocht langs de zogenaamde binnenmuur (Hiterlandmauer) – de muur die aan Oost-Berlijn grensde. We kwamen langs verschillende bekende gebouwen zoals de Reichstag, waarbij ik me bewust was dat deze gebouwen veel ouder waren dan het communisme, maar wel lang alleen voor Oost-Duitsers toegankelijk waren.

De Berlijnse Muur werd precies tussen Oost en West Berlijn gebouwd, dwars door huizen heen, en ook voor de doden is geen uitzondering gemaakt. Het Invalidenfriedhof was een oud en beroemd kerkhof in Berlijn waar ruim 3000 mensen begraven lagen. Maar omdat het kerkhof precies tussen de twee muren lag, is het begin jaren ’60 grotendeels ontruimd. Slechts 230 graven zijn nu nog over. Het Invalidenfriedhof raakte mij persoonlijk meer dan alle andere onderdelen van de fietstocht. Misschien juist omdat op deze plek woorden niet nodig waren. Het was het voor het grote publiek meest onbekende deel van de tocht, een stille getuigen van het verleden.

De eerste levende getuige die we tegenkwamen die dag was Herr Litfin. Herr Litfin is de broer van het eerste slachtoffer van de muur, Günter Litfin. Om de herinnering aan dood van zijn broer levend te houden heeft hij een oude wachttoren van de DDR (de Wachturm Kieler Strasse) omgevormd tot een museum. Hier vertelde hij ons het indrukwekkende verhaal van de dood van zijn broer. Nog geen twee weken nadat de eerste barrières tussen Oost en West Berlijn waren opgeworpen, probeerde de 24-jarige kleermaker Günter Litfin terug naar het Westen te komen. Hij had daar net een huis gekocht, maar bevond zoch op het moment dat de muur gebouwd werd in het oosten. Bij zijn vlucht naar ‘huis’ werd hij op 24 augustus 1961 in de buurt van het Berlijnse station Friedrichstrasse doodgeschoten door een grensbewaker.

lif
Herr Litfin vertelt hoe zijn broer Günter Litfin het eerste slachtoffer van de Berlijnse Muur werd (Foto: Jolijn Groothuizen)

Na het emotionele verhaal van Herr Litfin fietsten we verder naar het meest bekende, nog intacte deel van de Muur: de Gedenkstätte Berliner Mauer. Hier werden we ontvangen door de directeur van het bijliggende informatiecentrum, Axel Klausmeier. Toen hij aan ons de Todesstreifen liet zien, kwam de ellende van de Oost-West scheiding opeens heel dichtbij.

muur
De Todesstreifen bij de Gedenkstätte Berliner Mauer (Foto: Jolijn Groothuizen)

De op een na laatste stop was de Bösebrücke. Aanvankelijk een naam die mij niets zei, en ook een plek die er niet opvallend uitzag. Na het te hebben bezocht, en het verhaal ervan gehoord te hebben, zal ik de Bösebrücke echter nooit meer vergeten. Dit is de plek waar op 9 november 1989, toen SED-bestuurslid Günter Schabowski de komst van een nieuwe reiswet aankondigde, de eerste mensen van Oost naar West konden.

De eindbestemming van de fietstocht was het bekendste deel van de Berlijnse Muur: de East Side Gallary. Ik was hier al eerder geweest, maar pas nu ik het hele verhaal kende, deed het zien van de Muur mij echt iets. Ik besefte nu pas dat de schilderingen pas na de Val van de Muur gemaakt konden zijn. Want de East Side Gallary bevond zich aan de oostkant van de Muur. En in het Oosten hadden de mensen tot 1989 niet de vrijheid gekend om op de Muur te schilderen.

Ik ben blij dat er mensen zijn die zich dag na dag inzetten om bezoekers van Berlijn te vertellen wat er gebeurd is. Oppervlakkig bezien maakt dit een toeristisch bezoek aan Berlijn leuker: veel van de Berlijnse bezienswaardigheden krijgen pas hun volledige waarde als ook het verhaal bekend is! Maar er is meer. Al verandert de geschiedenis niet door de verhalen,  wel wordt duidelijk dat we niet over één verhaal kunnen spreken. De geschiedenis van de Berlijnse Muur is er een die bestaat uit een reeks van gebeurtenissen, jaartallen en handelende personen, er kan daardoor niet zomaar beoordeeld worden.

Na dit bezoek aan Berlijn kan ik ook de Ostalgie van Oost-Duitsers beter begrijpen: met de Val van de Muur, hoeveel positieve gevolgen het ook gehad heeft, is ook hun vertrouwde leven letterlijk in elkaar gestort. Ik ben geraakt door de vele sporen van het verleden die een rode draad door de stad lopen. Vooral door die knooppunten die minder bekend zijn bij het grote publiek.

Jolijn Groothuizen, oktober 2009

oktober 19, 2009 at 10:19 am Een reactie plaatsen

De muur voor een nieuwe generatie

Met een zachte plof landt ‘De Groene’ op mijn deurmat. Niets vermoedend trek ik het plastic omhulsel los. Donderdag opinieblad dag. Ik neem een slokje koffie en werp een eerste blik om de cover te pijlen. Door de afbeelding op de cover besef ik dat 6 november met rassé schreden dichterbij komt.
De ‘extra dikke special over 20 jaar na de val’, ligt voor me. Een overbekende foto van spijkerbroeken jongeren wijdbeens op de muur geeft mij een inmiddels vertrouwd gevoel. Pakweg een jaar geleden had ik dit blad met gematigde interesse doorgebladerd tijdens mij ontbijt en de herinneringen over de inhoud met het douchewater van me afgespoeld.
Maar nu sla ik gretig de pagina’s om. Wanneer ik de foto’s bekijk van een bomvol en uitgelaten Berlijn in november 1989, hoor ik de menigte ‘Wir sind ein volk’ scanderen. Ik voel de opluchting van zowel Oost als West. Omdat ik nu enigszins begrijp hoe het geweest moet zijn om in een stad, of land, of beter: Europa, gewoond te hebben dat verdeeld is door ideologie en beton.
Natuurlijk, ik kan me alleen een voorstelling maken van het verleden. Door het bezoeken van de plekken waar het allemaal heeft plaatsgevonden en het spreken van de betrokken, in het Duits zo mooi aangeduid als ‘zeitzeugen’ en alle feiten op een rij, heb ik een redelijk genuanceerd beeld gevormd van de achtergrond van de muur.
Het feit dat ik als Europeaan geen persoonlijke herinneringen meer heb aan het verdeelde Duitsland, is tegenwoordig niet langer meer een uitzondering. ‘Alweer een hele generatie Berlijners is opgegroeid zonder de 45,3 kilometer lange antifaschistischer Schutzwall (…)’ zo leidt de Groene het nummer over de muur in. En gelijk heeft de redactie, want langzaam maar zeker zal de val van de muur geschiedenis worden. Ook in Duitsland zullen de herinneringen vervagen.
Maar voorlopig is het zover nog niet. Aan alles is te merken dat het verleden van de muur nog vers is. Dat het leeft, dat merk je in de media en musea, die reeds begonnen zijn de collectieve herinnering van 20 jaar geleden aan het grote publiek te presenteren. Maar je merkt het ook in de stad zelf waar duizenden toeristen in een trabantje willen rijden en een laatste stukje muur kopen.
Alle aandacht voor het herdenken van 20 jaar val van de muur, geeft aan hoe belangrijk dit moment was. Voor Duitsland, maar ook voor ons als Nederlanders. Daarom moeten we ook de nieuwe generatie deelgenoot maken van de gebeurtenissen in 1989. Want één geschiedenis maakt één gemeenschap. En dat is wat Europa nodig heeft.

oktober 19, 2009 at 9:07 am Een reactie plaatsen

Timmermans blogt over Berlijn

oktober 16, 2009 at 10:24 am Een reactie plaatsen

Foto’s fietstocht

juli 17, 2009 at 10:59 pm Een reactie plaatsen

Ostalgie, waar ligt de grens?

De Gedachnis kirche, de laatste stukken muur bij de East Side Galery en vele herdenkingsmonumenten: in Berlijn herinnert alles aan het verleden. En dat is niet voor niets. De stad speelt in alle grote gebeurtenissen in de geschiedenis van Europa een sleutelrol.
Het is dan ook niet gek dat er zowel bewust als onbewust overal in de stad verwijzingen zijn aangebracht naar vervlogen tijden. Op iedere hoek van de straat kan je een Trabi safari boeken – een ritje in DDR’s meest bekende, maar ook enige auto. Het DDR design Hotel, taxi’s in crème kleuren en Ampelmann soevenirsshops, allemaal dragen ze de heimwee uit die enkele Berliners voelen wanneer ze terug denken aan de DDR.

Veel populaire sociologische verschijnselen zijn ontdekt, maar zeker ook gecreëerd door de media. Vlotgeschreven artikelen stimuleren de zogenaamde ‘aha-erlebnis’ en wakkeren fenomenen aan voordat ze überhaupt bestaansrecht hebben gekregen.
Maar Ostalgie bestaat echt. Niet alleen in de kraampjes en op de weg, maar ook in de hoofden van de Berliners. Berlijnse studente Marie-Josee Hondius zegt dat haar hospita regelmatig met weemoed terug denkt aan de DDR. Want alles was toen goed geregeld door de staat en dat gaf zekerheid. Geen eindeloze zoektochten naar de juiste verzekeringsmaatschappij, zelfs een baan en huis werden door de socialisten gegarandeerd. Bovendien groeten de buren elkaar toen nog, en waren de mensen nog gemütlich. In tegenstelling tot het individualisme wat het Westen ons heeft gebracht, zo redeneert de huisbazin.
Deze hospita is geen uitzondering. Bijna 40 procent van de Duitsers wil het socialisme nog een kans geven, zo blijkt uit een onderzoek van de ‘Friedrich-Naumann-Stiftung für die Freiheit (FNS)’. Meer dan de helft van de Duitsers ziet het gezondheidssysteem uit de tijd van de DDR liever vandaag dan morgen terugkeren.
Is heel Duitsland dan vergeten wat voor verschrikking de DDR was? De vele vluchtelingen zowel vóór – ze waagden hun leven om naar het Westen te komen – , als na – de economie in het Oosten was totaal geruïneerd – de val van de muur, vormen toch voldoende bewijs? Staatssecretaris Timmermans sprak tijdens het debat van 15 juli j.l. zelfs over ‘the prison we call DDR’. En natuurlijk, zo zegt Timmermans, iedere gevangenis zorgt voor zekerheid en veiligheid, maar daarmee blijft het wel een gevangenis.
Maar in het collectieve geheugen van Duitsland lijken herinneringen aan de gruwelen van de DDR uitgewist. Het kennisniveau onder middelbare scholieren over deze periode is bedroevend, zo blijkt uit het onderzoek Soziales Paradies oder Stasi-Staat?

“Viele Schüler glauben, dass Willy Brandt und Konrad Adenauer DDR-Politiker waren. Dass es unter Erich Honecker demokratische Wahlen gab. Dass die Stasi ein harmloser Geheimdienst war. Die Mehrheit aller Schüler wusste auch nicht, wer die Mauer gebaut hat – viele tippten auf die Bundesrepublik oder die Alliierten.”

Dat verklaart de nostalgische gevoelens van de pre-muur generatie. De post-muur generatie verlangt waarschijnlijk terug naar de tijd waar ze de meeste herinneringen aan hebben, en herinneringen gaan altijd samen met heimwee, zou psycholoog Douwe Draaisma zeggen. Simpeler is een verlangen naar de jaren van hun jeugd. Zorgeloze jaren: vrijheid blijheid troef. Want zo werkt het menselijk geheugen.
Maar toch. Kraampjes rond Unter der Linden en rond de Berliner Dom verkopen dagelijks gasmaskers, Stasi petten en Sovjet bondmutsen. Herinneringen aan een gewelddadig verleden, nog geen twintig jaar geleden. Verbieden is waarschijnlijk geen goede oplossing, want het verlangen gaat verder dan koopzucht. Bovendien is burgemeester Wowereit allerminst van plan om Ostalgie aan banden te leggen. Hij ziet desgevraagd geen gevaar in de uiting van heimwee naar het oude Oost-Duitsland.
800px-Ostalgie
Toch wringt het. Iedere verwijzing naar Nazi-symbolen is bij de Duitse wet verboden. Een kunstenaar moest onlangs (17 juli) voor het gerecht verschijnen na het tentoonstellen van een gouden tuinkabouter die Hitlergroet brengt.
Maar heulen met het DDR verleden is blijkbaar geen probleem. Dat maakt Ostalgie niet minder pijnlijk, zo zegt ook de gids van de fietstocht. ‘Het moet een klap in het gezicht zijn voor mensen zoals deheer Liftin, die dierbaren verloren hebben aan het Oost-Duitse regime.’ Een gevoelig verleden vraagt om begrip. Begrip groeit alleen op de vruchtbare bodem die kennis heet. Want wat je zaait op middelbare scholen, oogst je in de toekomst in de sfeer in de straten van Berlijn.

juli 17, 2009 at 10:49 pm Een reactie plaatsen

From 10 cents to 1 Euro

By Weneta Dischlieva, Michael Braunschweig and Lucia Admiraal

20 years ago the division of Europe by the Iron Curtain came to an end. Since then the political landscape of Europe has changed profoundly. Eastern European societies freed themselves from the rigid strucutres of socialist societies and tried to transform their economies into market economies of Western standards. Integration in the EU was an important step in the process of growing together and becoming one. The freedom the young democracies gained came together with the questions of national identity and their historical roots. The historical experiences of different ethnical groups are still a matter of conflict in many of the multiethnical societies of Eastern Europe.

 Annemieke Hendriks, a dutch journalist and book-writer, in her new book („Unheile Heimat“) set out for traces: She lived several weeks with Russian-Latvians, the big minority of Latvia that suffered severe injustice after the end of the Soviet Union, or a German – Polish gay couple. In an interesting discussion she told us about remaining problems in European societies. And I think we all agreed with her aim of focussing more on the new center of Europe (i.e. Central Europe), the deep transofrmation its societies keep on going since the last 20 years and their (and our) undone homeworks.

 Minister Timmermans pointed out that the big problems we are facing now (slowing of economic growth, problematic tendencies of distribution of goods in societies) in a globally interlinked world can only be solved on a European level of cooperation. Therefore he appealed to us to take responsibility for „Our Europe“, he encouraged not to be afraid – for looking back over the last 50 years the great changes that have shaped Europe should not discourage us from facing the challenges.

 Last Wednesday Timmermans and Iveta Radicova, the first female presidential candidate from Slovakia, discussed the past and the future of Europe. In the Roten Rathaus they spoke of their visions on the European Union and the division between East and Western Europe. Radicova stressed on the challenges the east has to face. She explained the enormous transition the east went through after 1989: “We went from 10 cents to 1 Euro”.  Slovakia has, twenty years after the fall of the Berlin wall, definitely changed, mostly due to civic potential, said Radicova. Slovakia has known many types of government, fascism and communism. Therefore it now has to deal with an unstable democracy.

 Timmermans pointed out that the West after 1989 always felt that Eastern Europe would have to change and that the end of the division of Europe wouldn’t affect the West. He wants Western Europe to reconnect with their past, to realise again that we can face new challenges. “We must keep asking ourselves: In what kind of society do we want to live?” Finally, he pointed out the importance of acting on European scale. According to Timmermans, those who reject European cooperation just express uncertainty.

Es gibt viele mauern abzu bauen, East side gallery

Es gibt viele mauern abzu bauen, East side gallery

After the discussion between Mr Timmermanns and Mrs Radicova it was the turn of the young European’s voice…It was up to us to ask questions to the two politicians. Young Europe -  that was us three: Michael Braunschweig form Switzerland, Lucia Admiraal from the Netherlands and Weneta Dischlieva from Germany.

 We talked about eurosceptiscm and radical parties that dominated the elections to the European Parliament last June. And we tried to find out where the reasons for their success was…Mrs Radicova made clear that in times of crisis, as we are hit by the economic crisis at the moment, more radical parties make it into Parliament. According to her they promise things to the electorate which may not be realistic but reaches the population’s wishes and reflects their dissapointment in already established political parties that did not prevent them from the crisis…

We also spoke about values. Timmermans had said in his speech that we needed basic values like democracy and liberty in order for Europe to grow togehter. Nevertheless, we wondered how democracy in the west was understood in comparison to the Eastern part of Europe. We asekd the two guests if the fact that the term “democracy” in Eastern Europe might be linked to economical instabilty and dysfunctioning systems after 1989 could make it difficult to make these values common values?

According to Timmermans many countries in eastern Europe have already developed in the right direction so that democracy is on its way… After all also Western Europe struggles with its democracies…He called himself an optimist, however, and pleaded for an European dream…Yes, we can as well?!

Mrs Radicova explained that Human Rights were the values that unify East and West. Demoracy was just a tool to implement these…

Last but not least the question arised if  - after all – we as Western Europeans, could learn something from the East and if our “moral superiority” could be understood and seen as arrogant on the side of the Eastern partners…The question was not really answered and it will probably stay unanswered. We all know that Communism did not work; it was doomed to fail. Nevertheless, the question has been arising these last months in how far capitalism functions or has rather failed. We have not found the ideal system yet – and maybe it simply does not exist. As long as this is the case, we should keep asking. And  we are more than thankful that we had this possibilty.

juli 17, 2009 at 12:14 pm Een reactie plaatsen

ANP Video via You Tube

juli 16, 2009 at 12:14 pm Een reactie plaatsen

Oudere berichten


april 2014
M D W D V Z Z
« okt    
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930  

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.